Խաչքարի Ծագումը

(3 голоса, среднее 3.67 из 5)

Խաչքար - Բերդավան Տավուշի մարզԽաչի գաղափարաբանությունն ու պատկերագրությունը վաղքրիստոնեական Հայաստանում: Առաջին խաչերն ու խաչային հորինվածքները: Խաչքարի հորինվածքային և ծավալային ձևաստեղծումը:

Խաչքարային հորինվածքի ակունքները հասկանալու համար հարկ է հատուկ ուշադրություն դարձնել 4-7-րդ դդ. Հայաստանում ընթացող գաղափարական-դավանական և մշակութային գործընթացներին, որոնց հետևանքով ազգային ինքնության մի շարք համալիրների հետ մեկտեղ մշակվեցին նաև սրբազան տարածքի կազմակերպման սկզբունքները, խաչի ազգային պաշտամունքն ու պատկերագրությունը, որոնց զարգացումն էլ պատմամշակութային յուրահատուկ հանգամանքներում ի վերջո հանգեցրեց խաչքարերի առաջացմանը: Ինչպես ցուցում է Ագաթանգեղոսի Պատմությունը, ուր ներկայացվում է 4-րդ դարի սկզբին Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունումը, նոր կրոնի տարածման գործում կարևոր տեղ էր հատկացվում սրբազան ¥ծիսապաշտամունքային¤ տարածքի ստեղծմանն ու կազմակերպմանը ի դեմս քրիստոնեական տաճարի ու բացօթյա կոթողի: Եթե տաճարը խորհրդանշում էր փակ սրբազան տարածքը և որոշակիորեն հակադրվում էր աշխարհիկ, ոչ սրբազան տարածքին, ապա խաչակիր կոթողնª ընդհակառակը, ձգտում էր սրբություն հաղորդել բացօթյա, աշխարհիկ տարածքին և դրանով իսկ մեղմել հակասությունը սրբազանի և ոչ սրբազանի, և ի վերջոª հավատացյալի և դեռևս ոչ այնքան մեծ հավատ ընծայողի միջև: Հայ միջնադարը համոզված էր, որ հրաշքի տեսքով Մեսրոպ Մաշտոցին գծագրվել են և հայերեն գրերը: Այսինքն` կոթողը, տաճարն ու գիրը հանդես են գալիս որպես նոր հավատի տարածման ու ամրապնդման երեք հիմնական, հավասարարժեք ուղղություններ և միջոցներ: Լուսավորչի տեսիլքում առաջին սյունը երևան է գալիս որպես հեթանոսական ուժերի հանդեպ տարած հաղթանակի արդյունք, մնացած երեքը` որպես կույսերի նահատակության հետևանք: Այսինքն, հայ քրիստոնեության ու եկեղեցու համար ծրագրային բնույթ ունեցող այս տեսիլքում հավաստվում է խաչի թե° հաղթական ¥առաջին կոթողը¤ և թե° փրկագործական ¥կույսերի կոթողները¤ խորհրդաբանությունը, ինչը լիովին համապատասխանում է 4-րդ դ. ողջ քրիստոնյա աշխարհում ձևավորված խաչի խորհրդաբանությանը:

Խաչքարի ԾագումըՀայերեն գրավոր աղբյուրներում վաղ խաչի ձևի կամ տեսքի որևէ մանրամասնում չկա: Թե ինչպիսի արտաքին տեսք ունեին դրանք և ինչ չափով էին արտահայտում այս կամ այն խորհրդաբանությունը, մի խնդիր է, որ հնարավոր եղավ լուծել քրիստոնեության առաջին դարերում խաչի ընդհանրական գաղափարաբանության ու պատկերագրության վերականգնման և հայկական համապատասխան նյութերի համեմատական քննության միջոցով: Նոր կտակարանում արդեն առկա են քրիստոսաբանության առաջին փորձերը` մեկնաբանելու նոր ուսմունքի գերագույն խորհուրդը կազմող խաչելությունը որպես փրկագործություն ու հաղթանակ: Սակայն դրանք ներածական ակնարկներ էին` առանց խաչի սրբազան գործառույթի հստակ սահմանման և նրա արտաքին կերպի որևէ նկարագրության: Անտիկ աշխարհում խաչելությամբ մահապատիժը համարվում էր ծայրահեղ պատժի ամենաստորացուցիչ ձևը: Խաչի, որպես ամոթալի մահվան գործիքի այս ընկալումը կիսում էին և վաղ քրիստոնյաները, և հարկ եղավ բավականին երկար ժամանակ, մինչև որ այն հաղթահարվեր: Ընդունված պիտի համարել այն կարծիքը, որ մինչև Կոստանդիանոս Մեծը խաչը համարվում էր սպանության ու անարգանքի գործիք և որպես քրիստոնեության խորհրդանշան կիրառվում էր եզակի դեպքերում, այն էլ` ի լրումն այլ խորհրդանշանների: Բնութագրական է, որ 4-5-րդ դդ. խաչի գաղափարաբանության առաջին մշակողների` հավատացյալներին ուղղված ամենակարևոր հորդորներից մեկն էլ այն էր, որ այլևս պետք չէ° ամաչել խաչն ընդունելուց ու երկրպագելուց: Լայնածավալ քարոզչության շնորհիվ խաչը արագորեն վերածվեց քրիստոնեական ինքնության բացարձակ նշանի` նրանով էր սկսվում, ընթանում և ավարտվում ցանկացած միտք, ծես և գործ: Խաչի պաշտամունքի ժողովրդականացման և խաչքարի առաջացման մեջ կարևոր դեր խաղաց նաև Հայ եկեղեցու առաձնահատուկ խաչապաշտությունը: Խաչքարի առաջացման և նրա հանդեպ ժողովրդական ակնածանքի հիմքերից մեկն էլ Հայաստանի նման լեռնային երկրում առանձին կանգնած կամ բնական միջավայրից ինչ-որ բնութագրով առանձնացող ժայռի, լեռան և ի վերջոª ուղղակի քարի պաշտամունքն էր:

Խաչքարի ԾագումըՎաղքրիստոնեական արվեստում խաչի պատկերագրության ձևավորման սկիզբ է համարվում Կոստանդիանոս Մեծի տեսիլքը ¥312թ.¤, որը հիմք հանդիսացավ մենագրային ¥քի-ռո¤ և նրա հետևությամբ` հավասարաթև կամ այսպես կոչվող հունական խաչի պատկերագրության պաշտոնականացման համար: Խաչի զարդարուն և կենացծառային գաղափարաբանությունն ու պատկերագրությունն էլ կապվում է Կոստանդիանոսի մոր` Հեղինեի կողմից խաչափայտի գյուտի հետ, որից էլ ծագում է ձգված համամասնություններով կամ լատինական խաչը:
Քրիստոնյա Հայաստանի ամենահին փաստագրված խաչերը մենագրային խաչերն են` ներառված դափնեպսակի մեջ, շրջապատված հավատացյալների հոգիները խորհրդանշող աղավնիներով և տեղադրված այգային-դրախտային միջավայրում: Սակայն Հայաստանի վաղմիջնադարյան արվեստի համար ավելի բնորոշ են շրջանի մեջ առնված շառավղաձև լայնացող թևերով հավասարաթև խաչերը, որոնք լայն տարածում ստացան թե° որպես առանձին կանգնած խաչակիր կոթողի տեսակ, թե° հոգևոր զանազան կառույցների քանդակային հարդարման մանրամաս: Արդեն ամենավաղ օրինակներից սկսած խաչի արևայնացում-լուսայնացումը համադրվում էր նրա համարյա պարտադիր բուսականացման հետ, ինչն էլ Հայաստանում խաչային հորինվածքների հետագա ծավալման և ի վերջո խաչքարային հորինվածքների առաջացման հիմքերից մեկն էր:

Հայաստանում զարգացման ավելի մեծ հեռանկարներ ունեցավ ձգված համամասնություններով խաչը, որը տարածվեց հավասարաթև խաչերից մի փոքր ուշ` 5-րդ դ. կեսերից սկսած: Դրանք պատկերվում են բարձունքի, աստիճանների, գնդի վրա կանգնեցված, արմավազարդով ու շուշաններով հարդարված, թևերն ու խաչահատումը շեշտվում են ակնաբլթակներով: Այս մանրամասերի իմաստավորումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ձգված համամասնություններով խաչը համադրեց խաչի հաղթական ու փրկագործական գաղափարաբանությունը և պատկերագրորեն հանդես եկավ որպես տիեզերքի կենտրոնում` Դրախտային լեռան վրա կանգնեցված կենաց ծառ` հղելով խաչելությունը, բայց և ցուցելով ապագան:
4-7-րդ դդ. մեզ են հասել առանձին կանգնած խաչակիր կոթողների բազմաթիվ օրինակներ: Դրանք կարելի է բաժանել վեց խմբի. քանդակակիր կոթողներ, հուշասյուներ, հուշակառույցներ, առանձին կանգնեցրած խաչեր, բեմերում կանգնեցված քարե խաչեր, ձողաբարձ խաչերը:

Կոթողները, որպես կանոն, ավարտվում էին ծավալային կամ ազատ թևերով քարե խաչով` ամրացված խոյակների կամ էլ խոյակի վրա տեղադրված` քառասյուն գմբեթավոր կառույցի տեսք ունեցող խաչկալների վրա: Երբեմն նրանց պատվանդանները, սյուները կամ խոյակները կրում են խաչաքանդակներ կամ ավելի բարդ խաչային հորինվածքներ: Ծավալային խաչերը ստորին ուղղաձիգ թևի երկարացման շնորհիվ ունեցել են ձգված տեսք, ինչը նպատակ ուներ խորհրդաբանորեն ներկայացնել Գողգոթայում կանգնեցված վերացման խաչը, իսկ գեղագիտորեն` ապահովել մեծ բարձրության վրա տեղադրված խաչի համամասն ընկալումը: Ազատ թևերով խաչերի հարդարանքը ներառում էր խաչի ստորոտից ծագող և մինչև հորիզոնական թևերի ծայրերը հասնող արմավազարդը, խաչահատումն ու թևերի` դեպի եզրը լայնացող հատվածները կլոր փոսորակներով կամ գնդերով հարդարելը և թևերը զույգ բլթակներով պսակելը: Վերջիններս ծագում էին ոսկերչությունից, որտեղ փոսորակները նախատեսվում էին թանկարժեք քարերի կամ ապակու տակ մասունքներ տեղադրելու համար, իսկ բլթակները պատրաստվում էին թանկարժեք քարերից: Հյուսիսային Հայաստանից ծագող ծավալային խաչերը հարդարված են Քրիստոսի և սրբերի նուրբ քանդակներով, շուշանածաղիկներով, հասկաձև զարդով ու վարդյակ-ծաղկեպսակներով:
Ձողաբարձ խաչերը կարելի է բաժանել անշարժ և շարժական տեսակների: Առաջին դեպքում դրանք ունենում են զանգվածեղ պատվանդան, կարճ ձող, երբեմն էլ խաչատակի խոյակ, իսկ մի քանի օրինակներում խաչակիր շրջանը հենվում է զույգ ձողերի վրա: Ըստ երևույթին հենց շրջանի մեջ ներառված ձողաբարձ խաչերն են համարվել Գրիգոր Լուսավորչի ու Տրդատի կողմից կանգնեցված խաչեր: Դրանց մի զգալի մասը պատրաստվել է փայտից, որոշ օրինակներ էլ կամ նրանց առանձին մասեր` մետաղից:

Ծավալային խաչերի կողքին լայն տարածում ունեին նաև խաչային հորինվածքները` քանդակված եկեղեցական շինությունների, կոթողների ու մահարձանների վրա: Այդ հորինվածքները հնարավոր են դարձնում վերականգնել Հայաստանում խաչի ժողվրդականացման գաղափարական և պատկերագրական ընթացքը: Վաղքրիստոնեական քա-րոզչությունը Հայաստանում կարևորում էր ինչպես բանավոր և գրավոր խոսքը, այնպես էլ ՙպատկերը՚: Վերջինս առաջին հերթին ուղղված էր անգրագետ համայնականին և կոչված էր նրա համար խաղալ այն նույն դերը, ինչ-որ ուսյալի համար խաղում էր գիրքը: Հորինվածքների հիմնական նպատակներից մեկն էլ Աստվածային պատմությունն ու կարգը զանազան պատկերագրական թեմաների, կերպարների և խորհրդանշանների միջոցով ներկայացնելն էր: Սակայն ակնհայտ բարդություններ էին առաջանում քրիստոնեության հիմնարար գաղափարիª Քրիստոսի փրկագործական խաչելությունը ներկայացնելու խնդրում: Դժվար էր նորընծա հավատացյալին պատկերագրորեն ներկայացնել խաչված, բայց և հզոր աստծուն: Հիմնարար այս գաղափարը ժողովրդականացնելու համար հայ եկեղեցին ընտրեց ոչ թե ¥Քրիստոսի¤ կերպարը, այլ ¥խաչի¤ նշանը: Սակայն նշանն էլ զուտ տեսողականորեն շատ բան չէր կարող ասել գաղափարի մասին: Մանրամասն քննությունը ցուցում է, որ խաչելության փրկագործական հեռանկարի մատչելի բացատրության համար հայ վարդապետները օգտագործեցին երկրագործ հանրույթին ծանոթ այգային այլաբանությունները. ինչպես որ խաղողն է հնձանում ճզմվելով վեր ածվում ՙանմահական՚ հեղուկի, այնպես էլ Քրիստոս-աստվածը խաչի վրա թափեց իր արյունը ի փրկություն մեղսագործ մարդկության, ինչպես որ թռչուններն ու կենդանիներն են վայելում խաղողուտը, այնպես էլ արդար հավատացյալներն են վայելելու Քրիստոսի խաչելության հետևանքով սպասվելիք երկնային դրախտը. կամ էլ` Քրիստոսի ուսմունքն ինքնին նման է խաղողուտի, իսկ Քրիստոսը` խաղողի, և այդ ուսմունքը յուրացնելով է, որ բացվում է դեպի դրախտ տանող ճանապարհը: Արդյունքում վաղ խաչային հորինվածքները ձեռք բերեցին այգային-խաղողային պատկերագրություն. խաչը պատկերվում է որպես նոր կենաց ծառ, որը կամ աճել է խաղողի այգում, կամ ինքն է սկիզբ տալիս խաղողի որթերին կամ էլ իր վրա է կրում Քրիստոսին, նրա ուսմունքն ու հետևորդներին խորհրդանշող ողկույզները: Խաչի դրախտային-այգային-խաղողային այս կերպարն էլ դարձավ խաչքարային հորինվածքի հենքը:

Ի տարբերություն վաղմիջնադարյան զանազան կոթողների, որոնք բաղկացած էին պատվանդանից, սյունից, խոյակից ու ծավալային խաչից, առաջին խաչքարերը, որպես կանոն, միակտոր ուղղաձիգ տափակ սալեր են: Վաղ-միջնադարյան կոթողների շարքում հնարավոր չէ առանձնացնել որևէ մի տիպ, որը ծավալային լուծման առումով խաչքարի համար կարող էր անմիջական նախօրինակի դեր խաղալ: Վաղմիջնադարյան խաչային հորինվածքները` հիմքում ունենալով մի դեպքում շրջանի մեջ ներառված հավասարաթև խաչը, իսկ մյուս դեպքում` ձգված համամասնություններով խաչը, համապատասխանաբար ստանում էին մոտավոր շրջանաձև, կամ ուղղանկյուն ուրվագիծ: Ընդ-որում, խաչի կենացծառային ընկալումների հետևանքով տարածման ավելի մեծ հեռանկար էր ցուցաբերում վերջին տարբերակը: Ծավալային առումով խաչքարի ձևավորումն սկսվում է խաչային հորինվածքի տեղադրման համար հարմար մակերես ունեցող բնական անմշակ ժայռաբեկորից, հին կոթողից ¥վիշապ կոթող, մենհիր, ֆալոս, ուրարտական կոթող, արտաշիսյան սահմանաքար, վաղմիջնադարյան կոթող¤, կլոր, ձվաձև սալից կամ շինաքարից և ավարտվում կանոնավոր կամարաձև կամ ուղղանկյուն սալի վերջնական ձևավորումով: Հորինվածքային առումով, ամենաառաջին խաչքարերն արդեն իրենցից ներկայացնում են ոչ թե սոսկ խաչանշան կրող, այլ խաչային հորինվածք կրող կոթողներ: Այս իրողության վավերացումը հիմք է տալիս խաչքարի առաջացումը բնութագրել որպես ոչ թե զուտ խաչանշանի փորագրում առանձին կանգնած կոթողի արևմտյան կողին, այլ խաչային հորինվածքի ՙտեղափոխում՚ առանձին կանգնած սալի վրա: Այսու` խաչքարի ծավալային ձևավորման գործում առաջնային դեր խաղաց ոչ թե որևէ տրված կոթողատեսակ, այլ խաչային հորինվածքը:

 







Добавить комментарий

Защитный код
Обновить

Смотреть армянские фильмы онлайн на сайте SamaraHay:

Новости Самары

16 Мар 2013 08:46

Тридцать человек в масках разгромили каф…

Тридцать человек в масках разгромили кафе в Самаре

Около 30 человек в масках в пятницу вечером зашли в...

09 Мар 2013 18:29

В аварии погиб вице-президент самарской …

В аварии погиб вице-президент самарской федерации бокса Анатолий Абрамов

Вместе с вице-президентом федерации бокса Самарской области Анатолием Абрамовым в...

09 Мар 2013 18:06

Крылья Советов (Самара) – ЦСКА (Москва) …

Крылья Советов (Самара) – ЦСКА (Москва) – 0:2 ВИДЕО

ЦСКА обыграл "Крылья Советов" в рамках 20-го тура российской Премьер-Лиги....

Армянские новости

17 Мар 2013 18:06

В США пройдет 21-ый Александрийский армя…

В США пройдет 21-ый Александрийский армянский фестиваль

В городе Александрия американского штата Виргиния 1 июня 2013 года...

14 Мар 2013 17:03

Скончался поэт-сатирик Арамаис Саакян

Скончался  поэт-сатирик Арамаис Саакян

Скончался известный армянский поэт-сатирик, бессменный редактор сатирического журнала «Возни» Арамаис...

09 Мар 2013 17:49

Комиссия Ай Дата США обратилась с призыв…

Комиссия Ай Дата США обратилась с призывом в армянской диаспоре Америки

Комиссия Ай Дата США обратилась с призывом в армянской диаспоре...

Новости спорта и культуры

13 Мар 2017 13:18

Челси и Манчестер Юнайтед сыграют 13 мар…

Челси и Манчестер Юнайтед сыграют 13 марта в рамках кубка Англии

В понедельник в Кубке Англии состоится интересное противостояние, в котором...

12 Мар 2017 09:22

Амкар сыграет с Зенитом 12 марта в рамка…

Амкар сыграет с Зенитом 12 марта в рамках 19-го тура чемпионата России

Воскресная программа 19-го тура чемпионата России откроется матчем в Перми....

02 Май 2013 19:43

Премьера фильма «Меня зовут Виола»

Премьера фильма «Меня зовут Виола»

Знаменитый армянский режиссер Рубен Кочар очень скоро представит скандальный фильм...



Новости SamaraHay

22 Июн 2017 14:17

Рецепты для мультиварки и мультипекаря R…

Открылся новый интересный сайт, посвященный рецептам для мультиварки и мультипекаря...

26 Дек 2015 14:25

Увлекательная электроника - Զարմանահրաշ …

Увлекательная электроника - Զարմանահրաշ էլեկտրոնիկա

Автор проекта "SAMARAHAY" создал новый проект «Видеоблог радиолюбителя». Проект посвещен...

29 Май 2015 21:47

Все о мобильном банке Сбербанка

Все о мобильном банке Сбербанка

С развитием банковских технологий управлять своими вкладами, кредитами и счетами...

Последние комментарии

Мы "Вконтакте"

Случайные рецепты

Шашлык из свинины

Мякоть задней ноги разрезать на куски, посыпать солью, перцем, нанизать...

Варенье из цветков гвоздики

Варенье из цветков гвоздикиСадовую душистую гвоздику одного цвета перебрать, промыть...

Телануш с орехами

Телануш с орехамиПодготовленное тесто полить растопленным сливочным маслом и тщательно...

© 2011 «SamaraHay» - информационно-развлекательный портал для самарских армян. Если вы обнаружили ошибку, пожалуйста, сообщите нам. Все вопросы по рекламе на сайте можно обсудить по телефонам: +7-908-388-16-75, +7-908-388-17-00, E-mail: samarahay@yandex.ru

О проекте | Контакты | Об использовании информации сайта | Пользовательское соглашение | Наши баннеры | Карта сайта